برخان
موضوع
برخان
تهيه كننده
صديقه محسني
کارشناس ارشد ژئومورفولوژی
بر سطح دشتهاي هموار ريگي تراكم ماسه به صورت پيكرا ( برخان) ظاهر مي شود. اين تپه ها هلالي شكل اند و كم و بيش متحرك مي باشند. انتهاي هلال به صورت رويارو در جهت بادهاي مواد آن كشيده شده اند. نيمرخ عرضي برخان قوسي شكل و متقارن است. در حالي كه نيمرخ طولي آن در امتداد باد كاملاً نامتقارن مي باشد. دامنه رو به باد شيب يكنواخت و ملايمي دارد.
اما دامنه پشت به باد پرتگاه مشخصي دارد كه بين دو بازوي برخان قرار دارد و حجم برخان متفاوت مي باشد و حداكثر تا ارتفاع 80 متر مشاهده شده اند و اين عارضه يكي از شناخته شده ترين تپه هاي متحرك ماسه اي و كم و بيش در همه بيابانهاي نيمكره شمالي و جنوبي وجود دارند. هر اندازه حجم آنها كوچكتر باشد، نسبت سرعت حركت آنها بيشتر است. بنابراين در شرايط مناسب امكان دارد تعداد كثيري از برخان هاي كوچك تا متوسط در يك محل دور هم جمع شده و پهنه هاي نسبتاً وسيعي را بپوشانند. قلمرو اين تپه ها بيشتر در حد فاصل خاستگاه باد و محل تمركز ريگها قرار دارد.
نحوه تشکیل تپههای شنی
برخانها داراي دو سطح كم شيب و پرشيب كاملاٌ مشخص و قابل تمايز از يكديگر بوده و هر كدام از سطوح فوق داراي خصوصيات و موفولوژي خاص خود ميباشند. بطور كلي برخانها كه در مجموع بشكل هلالي هستند در اثر عوامل گوناگوني را از جمله باد، درجه حرارت ،ميزان رطوبت و غير و... بصورت مختلف از قرينه تا نامنظم متداخل ديده ميشوند.
اين تپههاي شني در جهت باد داراي شيب ملايم بوده ولي در جهت مخالف آن داراي شيب تندي ميباشند. ماسهها توسط باد در امتداد سطح كم شيب برخان بطرف قله حركت نموده در دامنه تند آن سرازير ميشوند و در نتيجه تپههاي ماسهاي در جهت وزش باد بطرف جلو حركت مينمايند.
دامنهاي كه بطرف باد است باشند مانعي در سر راه جريان باد قرار دارد. اين دامنه داراي شيب ملايم تري است و حداكثر تجمع دانههايي در جهش است در آن صورت ميگيرد، در دامنه خزش سطحي بوقوع پيوسته ماسهها را بطرف بالا و قله تپه طرف ديگر يا به پشت تپه ميراند بتدريج تپه كوچك بلند تر ميشود و وزش باد در قله بطرف جلو ادامه مييابد و بدين ترتيب خلائي در پشت خود باقي ميگذارد. در اين ماسهاي كه بطرف بالا ميجهد ويا با خزش بطرف بالا رانده ميشود به دامنه پشتي ميغلتد و به آرامي انباشته ميشود اگر مقدار ذخيره ماسه كمتر از مقداري باشد كه بر روي قله حركت ميكند هر چه دامنه پشتي بزرگتر ميشود دامنهاي كه به سمت باد است كوچكتر ميگردد.
بنابراين تپه ماسهاي با انتقال ماسه از يك به دامنه ديگر بوسيله باد منتقل ميشود. تراكم ماسهها در دو طرف تپه ماسهاي متناوب است. بخشي از تپه كه شيب آن كم و در جهت مخالف وزش باد است در اثر برخورد با ماسههاي كه بوسيله باد حمل ميشود كوبيده شده و متراكم تر ميگردد. ليكن در بخشي از تپهها كه شيب تندتر است دانههاي ماسه در دامنه سرازير ميگردد و هيچگونه تراكمي صورت نميگيرد شكل تپههاي فوق هنگامي ثابت باقي مي ماند كه جهت وزش باد تغيير ننمايد.
خصوصيات ساختمان داخلي برخانها
ساختمان داخلي برخانها در مقطع به حالت لايههاي مورب و متقاطع ديده ميشوند كه با شيب تندي نسبت به هم قرار گرفته اند. سطح چينه بنديهاي متقاطع با سطح تپهها مطابقت ميكند ولي آنچه كه لايههاي مورب موجود در داخل تپهها را مشخص مينمايد. وجود تغييراتي در جهت و مقدار شيب چينهها است در نقاطي كه سطح تپه ها انحناء حاصل ميكند سطح چينههاي متقاطع كه اغلب در تپهها مشاهده ميشود ممكن است بر اثر تغيير جهت وزش باد صورت گرفته باشد و يا ممكن است بطور همزمان در دو تپه و بر اثر بزرگ شدن و تخريب آنها بطور متناوب، در بخشي از تپه كه در طرف باد قرار دارد تشكيل گردد. در واقع ايجاد چنين لايههاي مورب متقاطع در ماسه باديها نتيجه تغيير جهت وزش باد و يا تغيير در سرعت جريان حمل ماسهها و نيز ريزش ماسهها از قسمت فوقاني سطح پر شيب و رسوب آنها بحالت مايل در پايين دامنه با شيب تند برخان باشد.
حرکت تپههای شنی
تپههای شنی پس از تشکیل در محل خود ثابت نمیمانند، بلکه در جهت وزش باد جابجا میشوند. با وزش باد ماسهها در دامنهای که در جهت باد قرار دارد به طرف بالا رانده میشوند و پس از رسیدن به قله در دامنه پشتی تپه غلطیده و در آنجا جمع میگردند
ارتفاع تپههای شنی
ارتفاع تپههای شنی متغیر میباشد و به ندرت از 20 متر تجاوز میکند ولی گاهی از اوقات ارتفاع آنها زیاد شده و به 100 متر نیز میرسد. برای مثال ارتفاع تپههای شنی شرق کویر لوت گاهی اوقات به بیش از 100 متر نیز میرسد.
جنس تپههای شنی
جنس تپههای شنی اغلب از کوارتز است ولی گاهی گچ ، آهک ، رس ، خاکسترهای آتشفشانی و مواد دیگر ، در آنها دیده میشود. وجود این مواد در تپههای شنی حاکی از فراوانی آنها در محل است.
انواع تپههای شنی
شکل تپههای شنی متفاوت است و از این جهت آنها را برحسب شکل و چگونگی تشکیلشان به دستههای مختلف تقسیم میکنند که مهمترین آنها عبارتند از :
تپههای شنی سهمی
این تپهها دارای یک دیواره کم شیب و یک دیواره تقریبا قائم بوده و شکل سهمی و یا به صورت U میباشند.
سیف
سیف به زبان عربی یعنی شمشیر و چون این نوع تپههای شنی (دونها) شبیه شمشیر هستند، از این جهت به آنها سیف میگویند. این نوع دونها در مناطقی که باد دارای یک جهت اصلی و یک جهت فرعی میباشد تشکیل میشوند.
تپههای شني طولي
تپههای شنی طولی که به آنها دون ریسمانی نیز گفته میشود، تپههای باریکی هستند که به شکل رشتههای طویل دیده میشوند و طول آنها نیز در امتداد جهت باد قرار گرفته است. طول این تپهها گاهی به 80 تا 100 کیلومتر و ارتفاع آنها به 50 تا 100 متر نیز میرسد.
تپههای شنی عرضی
این نوع تپهها معمولا در نواحی که مقدار ماسه فراوان و جهت باد نیز ثابت است به شکل رشتههایی از تپه های شنی که متصل به هم (معمولا از اتصال چند برخان که امتداد آنها عمود بر جهت باد است) تشکیل میشوند.
تپههای شنی درهم
به تپههایی که به علت تغییر دائمی جهت باد دارای هیچ نوع فرم و شکل شخصی نمیباشند اطلاق میگردد.
منابع
1- دكتر فرج الله محمودي، ژئومورفولوژي اقليمي، سال 1376 ، دانشگاه پيام نور
