دلتا
دلتا
قطعه زميني به شكل مثلث در مصب رود، از آنجا كه اين زمينها به شكل حرف دلتاي يوناني ( ) مي باشند بدين نام معروف شده اند. دلتاها حاصل بر جاي ماندن مواد حمل شده توسط رودها در دهانه آنها مي باشند و اشكال گوناگون دارند كه از آن ميان دلتا شكل پاي پرندگان معروفتر است. دلتاها به علت داشتن خاك حاصلخيز براي كشاورزي مساعد مي باشند ولي در طغيان رودها در معرض خطر مي باشند (شايان، 1384 ).
دلتاي رود كارون
تعريف ديگر:
در محلهايي كه رودخانه با بار رسوبي بالا به توده هاي بزرگي از ساكن مي رسند، از حركت آنها كاسته شده، در نتيجه دلتا تشكيل مي گردد ( چورلي، 1379).
دلتا وقتي تشكيل مي گردد كه تراكم رسوبات رودخانه برتر از عمل فرسايشي باشد. بسياري از دلتاها در محل ريزش رودخانه به درياهايي كه داراي جزر و مد ضعيف بوده يا در آنها جزر و مد صورت نمي گيرد تشكيل مي شوند شكل دلتا در طول زمان بسيار تغيير مي يابد، زيرا هر يك از شاخه هاي رودخانه بر اثر عمل ته نشين سازي، بستر خود را بالا مي آورد و سدهايي در هر كناره ايجاد مي كند و در مواردي آب به تمام حواشي مسلط مي گردد، طغيان رودخانه نيز موجب پيدايش شكافها در ديواره هاي دلتا مي گردد و در نتيجه جريان آب جديدي در آن شكافها برقرار مي شود (دريو، 1374).
صفات ژئومورفولوژيك دلتاها را مي توان با استفاده از تعدادي عامل به شرح زير شناخت:
1- چگالي نسبي آب رودخانه و آب ساكن
2- هيدرولوژي رودخانه، شامل بزرگي و تغييرات در ميزان تخليه آب.
3- مقدار و اندازه بار رودخانه، خصوصاً نسبت بار بستر به بار معلق.
4- شدت فرآيندهاي رسوبي در ساحل، بويژه عملكرد امواجي كه همراه با جريانهاي ساحلي و تاثيرات جزر و مدي باشند.
5- شكل هندسي ساحل كه در برگيرنده ي طرح و شكل ساحل و شيب آن به طرف درياست.
6- پايداري تكتونيكي خط ساحل خصوصاً در وضعيت قائم.
7- آب و هوا با توجه به اينكه اين عامل نسبتاً نقش و تاثير مضاعفي بر مقدار و نوع پوشش گياهي و رشد موجودات دريايي دارد.
تقسيم بندي دلتا برحسب شكل هندسي
دلتا را مي توان بر حسب شكل هندسي آن به دو نوع تقسيم كرد:
دلتاهايي كه از قدرت تخريب پذيري بالا برخوردارند
در دلتاهايي با قدرت تخريب پذيري بالا، انشعابات جرياني رود مسدود نيستند و امواج و جريانهاي جزر و مدي سبب برگشت مواد تخريبي رودخانه مي شوند. بدين ترتيب اين مواد ميل دارند كه به همان وضع اوليه خود باقي بمانند. از تجمع مواد در اين وضع دلتاهايي با قدرت تخريبي بالا ايجاد مي شود. جريان قوي امواج ساحلي سبب برگشت سريع مواد تخريبي شده، باعث مسطح و هموار شدن دلتاهايي مي شود كه تحت نفوذ اين امواج قرار دارند.
دلتاهاي با قدرت سازندگي زياد
دلتاهايي با قدرت سازندگي، بر اثر تامين مواد تخريبي فراوان حاصل از رودخانه ايجاد مي شوند. در جايي كه مواد تخريبي رودخانه درشت دانه باشد، دلتاهاي چند بخشي تشكيل مي شود كه هر كدام به صورت بادبزن است. اين دلتاها شكل متراكم داشته، انشعابات آنها مرتباً در حال تغيير است.
شكل ديگر از دلتاهاي با قدرت سازندگي بالا دلتاهاي منشعب يا پاي پرنده اي شكل است و وقتي ايجاد مي شوند كه يك رودخانه مقدار زيادي مواد رسوبي دانه ريز خود را رها سازد. اين دلتاها انشعبات خود را به اطراف دائم تغيير مي دهند. بر اثر امواج در اين دلتاها خاكريزهاي كوچكي پديد مي آيند ( مثل رودخانه مي سي سي پي ) (چورلي، 1379).
هرگاه رسوبات دلتايي را از نيمرخ مورد بررسي قرار دهيم در آن چهار لايه متمايز را مشاهده مي كنيم.
1- لايه اي كه خارج از آب است و مخصوصاً از رسوبات رودخانه اي، درياچه اي و مردابي تشكيل شده .
2- لايه اي كه زير آب است و بالاترين حد رسوبات آبرفتي را نشان مي دهد.
3- بخش مياني كه از لايه هاي مطبق و مايل ساخته شده و با حركت امواج تغيير مي كند.
4- لايه تحتاني كه بخش اصلي آن از رسوبات كلوئيدي تشكيل شده است. اين رسوبات كه قبلاً رودها آن را آورده اند، در نتيجه برخورد با آب دريا ته نشين شده اند ( اسديان، 1382).
تقسيم بندي دلتاها بر اساس فرآيند تشكيل
بر اساس فرآيندهاي تشكيل دلتا آن ها را به سه گروه زير تقسيم بندي مي كنند. اين طبقه بندي بر روي مثلثي ارائه شده است كه در سه گوشه آن مقدار رسوب وارده به حوضه، انرژي امواج و جريانهاي جزر و مدي قرار مي گيرند.
دلتاهايي تحت نفوذ فرآيند رودخانه اي
اين نوع دلتاها به دلتاهاي تحت نفوذ رودخانه موسوم مي باشند در اين نوع دلتاها، نسبت ذرات دانه درشت ماسه اي به دانه هاي و ريزگلي كم است و تشكيل دلتاهاي كشيده يا پاي پرنده اي، مانند دلتاي مي سي سي پي، را مي دهند. كه در آنها ذرات ماسه بيشتر در كانالهاي رسوبي و يا در قسمت جلويي دلتا رسوب كرده است.
دلتاهاي تحت نفوذ امواج
دلتاهايي كه توسط امواج ساخته مي شوند، دلتاهاي تحت نفوذ امواج ناميده مي شوند، مانند دلتاي راين، و نسبت ماسه به دانه هاي ريز گلي زيادتر از گروه اول بوده و ماسه ها براثر حركت امواج ساحلي بيشتر به موازات ساحل به فرم سدهاي ساحلي رسوب مي كند. شكل هندسي اين نوع دلتاها به فرم پهن و گرد تا گوشه دار است.
دلتاهاي مخروطي
دلتاهاي مخروطي كه تحت عنوان دلتاهاي دانه دشت نيز خوانده مي شوند، رسوبات مخروطي شكلي هستند كه مستقيماً از ناحيه منشاء به داخل دريا يا درياچه ريخته شده اند. دلتاهاي مخروطي اغلب در نزديكي مناطق گسلي فعال جايي كه كوهها بالا آمده اند و خرده هاي فرسايش يافته از طريق دره هاي عميق مستقيماً به دريا و درياچه وارد مي شوند، تشكيل مي شوند. چنانچه حوضه دريايي به اندازه كافي عميق باشد، دلتاي مخروطي ممكن است به طرف پايين به مخروطهاي زير دريايي برسد. ( سايت رشد، 1388 )
فرآيندهاي موجود در محيط هاي دلتايي عهد حاضر
مورفولوژي و چينه شناسي دلتاهاي عهد حاضر تحت تاثير دو عامل يعني ميزان رسوبات وارده به حوضه توسط رودخانه و ميزان انرژي موجود در حوضه رسوبگذاري، كه باعث حركت مجدد و انتقال رسوبات درون حوضه مي گردد، تعيين مي شود. ضمناً اين دو عامل بطور همزمان و همراه با يكديگر در حوضه رسوبگذاري عمل مي كنند. البته بايد توجه داشت كه ميزان رسوبات وارده به حوضه بايد بيشتر از ميزان حركت و جابجايي آنها توسط فرآيندهاي درون حوضه باشد تا اينكه دلتا تشكيل گردد. مطالعات انجام شده بر روي دلتاهاي عهد حاضر نشان داده است كه سه فاكتور اصلي در مقدار رسوب وارده به حوضه مؤثر مي باشند اين فاكتورها شامل :
1- ميزان ساليانه رسوب وارده به حوضه كه تاثير آن در تشكيل برخي از دلتاها، نظير دلتاي رودخانه آمازون و كنگو، خيلي كم مي باشد.
2- نسبت بار بستر (ماسه و گراون) به بار معلق ( رس و سيلت) رودخانه .
3- تغييرات فصلي كه باعث ورود رسوبات بيشتري در بعضي مواقع از سال، به درون حوضه مي شود.
به طور كلي آب و هوا ( ميزان بارندگي و گياهان) و نوع سنگهاي موجود در منشاء در ميزان رسوبات وارده به حوضه مؤثرند، علاوه بر سه فاكتور فوق فرونشيني كف حوضه و آب و هوا نيز در تشكيل دلتاها مؤثر هستند ( موسوي حرمي،1367).
